Door Sterre Luna Visser en Jelle Mes. Eerder ook gepubliceerd op waddenzee.nl.
Eind mei zaten wij voor het eerst als wadwachters op Rottumeroog. Jelle had al een keer als iemands hulpje op Rottumerplaat gezeten, maar nu voelde het meer “voor het echt”. Naast tassen vol eten hadden we ook een telescoop, verrekijkers, camera’s en laptops mee voor onze bezigheden op het eiland. En ook al is het onbewoond en zie je geen enkele andere ziel, toch is er zat te doen.
Op een van de eerste dagen, toen we een rondwandeling op het eiland deden, kwamen we bij de oostpunt vier lange palen tegen die best ver in zee stonden. Waarom staan die daar? Misschien was het ter markering van de aardgasleiding die in 1975 door de oostpunt van het eiland is getrokken? De palen leken verder geen markering te hebben en we konden er ook niet dichter bij komen, omdat ze zo ver in zee stonden. Onze interesse was echter gewekt! Wat eerder waren we al een paal tegengekomen met een stalen beugel en twee bouten er op. Hadden die palen wat met elkaar te maken? Even verderop op het Noordzeestrand kwamen we nog zo’n paal tegen, maar dan op het strand. Deze was flink verweerd, een oudje! Geen bordje of wat dan ook, we vonden het heel mysterieus. Maar omdat we nu naast deze stonden, wisten we met GPS precies waar hij was.
Eenmaal thuis gingen we aan de slag: voor zulke projectjes hadden we onze laptops meegenomen. Jelle helpt al langer mee met OpenStreetMap, een online kaart waar iedereen bijdragen aan kan leveren. De twee palen waar we langs waren gelopen en waar we de exacte locatie van hadden, hebben we er direct in gezet. De andere vier die in zee stonden, konden we niet vinden op satellietfoto’s en die stonden ook niet op nautische kaarten. Alsof het een soort geheimzinnige schimmen waren. Maar dat kon toch niet?! Alles in Nederland is altijd zo goed vastgelegd! Helaas, ook de datasets van Rijkswaterstaat van de (Rijks)strandpalen gaven niets nuttigs aan voor Rottumeroog…
Een andere dataset die misschien wel nuttig kan zijn, is de JarKus: jaarlijke hoogtemetingen langs de gehele Nederlandse kust. Deze hoogtemetingen gebeuren langs “raaien”, opeenvolgende lijnen die loodrecht op de kust staan met een onderlinge afstand van 250 m. Opvallend genoeg lagen die twee palen precies op zulke lijnen… We wisten niet wat we hier mee moesten. Het was al laat en we gingen teleurgesteld naar bed.
De dagen daarna kwamen we meer van zulke palen rond het eiland tegen. Twee rondom de washover, waarvan een met een inscriptie “R 11.50 | L 1375”, de ander was vrijwel bedolven onder het zand net ten noorden van het Vuurtorenduin. Helemaal aan de westkant vonden we nog twee andere waarvan we de locatie konden achterhalen. Op een stond “R 10.00 | L 800”, de ander konden we niet bekijken want die stond ook in zee, maar de locatie was met een satellietfoto te achterhalen. Verder naar het zuidwesten stonden er nog drie op verschillende plekken in zee en op het wad, maar ook te ver om naar toe te gaan. Wat een boel palen ondertussen!
Weer terug in de iglo gingen we weer aan te slag: wat is er online allemaal te vinden over strandpalen? Wat betekenen die markeringen? We zagen in ieder geval dat het getal na de R overeen kwam met het JarKus raainummer. “R 10.00” betekent dus dat de paal op de raai staat 10 km vanaf het beginpunt van tellen. Toen vonden we de website paaleontologie.nl: iemand had een kaart gemaakt van alle strandpalen in het Nederlandse deel van de Waddenzee. Rondom deze website is een kleine community voor strandpalen en hun historie. Waren hier antwoorden voor onze vele vragen over deze palen te vinden? Deels wel ja. De “L” geeft aan dat de paal aan de landzijde van de raai stond. “L 800” bijvoorbeeld betekent 800 meter landinwaarts. En voor deze paal klopt dat ook!
Twee van de vier palen die op de oostpunt in zee stonden, waren op de kaart van paaleontologie.nl terug te vinden. Ook die bij de washover op het wad stond er op, met naam “Strandpaal 11.50 L 1”, wat best goed overeen kwam met wat wij vonden. Maar de tien andere palen die we al hadden gezien, kwamen niet voor op de kaart. Een die wel op de kaart stond vlak bij de iglo, Strandpaal 10.50 L 6, waren we nog niet tegengekomen.
Op de website stond een grote knop “Doe mee!”, dus zo geschiedde. We stuurden een mail naar de “paaleontoloog” dat we enkele nieuwe palen hadden gevonden en kregen binnen een mum van tijd een enthousiaste reactie terug. Foto’s en locaties van strandpalen van Rottumeroog is iets waar hij al jaren van droomde: nou daar kunnen we wel wat van leveren. In de dagen daarna wisselden we allerlei informatie over de strandpalen uit. Bijvoorbeeld: die stalen beugel met twee bouten was blijkbaar voor de bevestiging van de “vliegschijf”, een grote witte schijf waarmee de paal goed vanuit een vliegtuig te zien was. Wij stuurden ondertussen de locaties van iedere strandpaal die we tegenkwamen.
Richting Zuiderduin waren er ook een boel strandpalen. Vier stonden er al op de kaart, maar er waren nog drie andere die nieuw waren. Ze zijn namelijk vaak lastig vanuit satellietfoto’s te spotten. Deze en de drie eerder genoemde bij de zuidwestelijke haak van Rottumeroog waren te ver weg om allemaal langs te gaan. Daarom begonnen we met het toepassen van een andere techniek van het vaststellen van hun locatie: peilen. Het is een techniek die zeelieden vroeger vaak gebruikten om hun positie in de buurt van de kust te bepalen. Ook nu leer je het nog bij het Klein Vaarbewijs II: het is namelijk een techniek die zonder stroom of GPS werkt, je hebt alleen een kompas en een kaart nodig. Voor de bepaling van je eigen positie bepaal je met kompas de koers (kijkrichting) van twee bekende punten op de horizon. Die lijnen teken je uit op de kaart: waar ze kruisen is waar jij je bevindt.
Voor het bepalen van de posities van de ver weg gelegen palen doen we dit, maar dan omgekeerd: we peilen dezelfde palen vanuit twee verschillende bekende punten. De eerste keer peilen deden we tijdens allerlei wandelingen rond het eiland waarbij we onze eigen positie via GPS noteerden. De tweede keer peilen deden we het vanaf het hoogste duin van het eiland, naast de “bushalte”. Het was een prachtige, windstille, zwoele zomeravond. Terwijl we de horizon af gingen voor de jongen telling van de Eider crèches, peilden we ook iedere strandpaal die we tegenkwamen. Bijvoorbeeld de erg scheef staande paal in bovenstaande foto die is gemaakt door de telescoop. De peillijnen zijn dan zo uitgetekend op een kaart, maar wat nu?
Stel je peilt op één graad nauwkeurig, dan kan je op een afstand van twee km er toch zo’n 35 meter naast zitten. We willen natuurlijk de exacte positie, dan kan het direct op OpenStreetMap gezet worden en hebben andere mensen er ook wat aan. Door luchtfoto’s rondom die gepeilde locaties uit te pluizen, zijn de palen uiteindelijk terug te vinden. Zo hebben we de positie van zeven nieuwe strandpalen kunnen vinden. Drie die bij de zuidwest haak in zee stonden, drie ten westen van Zuiderduin en één bij de oostpunt van Rottumeroog.
Wat een chaos al die palen daar rond Rottumeroog. Wat is nou eigenlijk het resultaat van al dit gezoek? Op de kaart van de paaleontoloog stonden oorspronkelijk acht palen rondom Rottumeroog en Zuiderduin, deze waren al eerder door de paaleontoloog op luchtfoto’s gevonden. Hiervan was er één niet terug te vinden, de andere zeven zijn bevestigd en voor het eerst door ons voor de website gefotografeerd vanaf de grond. Het aantal nieuwe palen dat wij er bij hebben gevonden is veertien! Deze palen waren erg verschillend: sommige leken net nieuw en hadden hun markeringsbordje nog, andere waren totaal verweerd of stonden zelfs helemaal scheef door stormen. Het kaartje hieronder geeft een overzicht van alle eerder bekende en nieuwe palen.
Mogelijk komen er naar mate het eiland verder verplaatst nog meer palen onder de duinen vandaan. Ook verderop in het Wad staan waarschijnlijk nog allerlei palen. Het laatste woord over de strandpalen van Rottumeroog is in ieder geval nog niet gezegd!
